Kłamstwo w związku – oznaki, badania i jak reagować

Z artykułu dowiesz się:

Kłamstwo w związku - oznaki, badania i jak reagować

Kłamstwo w związku może dotyczyć drobiazgów albo poważnych spraw, takich jak zdrada, i od tego zależą jego konsekwencje. Po samym zachowaniu partnera trudno je rozpoznać: w metaanalizie Bonda i DePaulo uczestnicy badań, oceniając bez szkolenia i bez narzędzi, mieli rację średnio w 54% ocen. Unikanie wzroku, wiercenie się czy nerwowy uśmiech nie pozwalają oddzielić kłamcy od szczerego rozmówcy, więc odkrycie kłamstwa partnera rzadko zaczyna się od mowy ciała. Więcej daje spokojna rozmowa o faktach i sprawdzenie tego, co da się sprawdzić – kto był obecny, gdzie, kiedy i za co zapłacono.

Kłamstwo w związku – rodzaje i powody

Kłamstwo w związku ma kilka odmian i od tego, z którą z nich ktoś ma do czynienia, zależy sensowna reakcja:

  • kłamstwo drobne, mówione z troski o drugą osobę, jak „świetnie wyglądasz” albo „nic się nie stało”,
  • kłamstwo we własnym interesie, które chroni przed kłótnią, wstydem albo oceną,
  • przemilczenie, czyli zatajenie informacji ważnej dla drugiej strony,
  • zniekształcenie skali, na przykład zaniżenie wydatków albo liczby spotkań z byłym partnerem,
  • kłamstwo o przewinieniu, które ukrywa romans, dług, hazard albo nałóg.

Od kłamstwa trzeba oddzielić pomyłkę. Partner, który źle zapamiętał godzinę albo pomylił dni, nie wprowadza nikogo w błąd świadomie, a luki w pamięci zdarzają się każdemu.

Jak często kłamie się bliskim

Drobne kłamstwa są częścią zwykłych kontaktów między ludźmi. W dwóch badaniach dzienniczkowych zespołu Belli DePaulo z 1996 roku studenci zapisywali średnio 2 kłamstwa dziennie, a dorośli spoza uczelni – 1. Badani nie uważali swoich kłamstw za poważne i nie martwili się zbytnio, że ktoś je odkryje, choć rozmowy z kłamstwem były mniej przyjemne i mniej bliskie niż te bez niego. To współwystępowanie, a nie dowód, że kłamstwo niszczy związek, zwłaszcza że badano kontakty z różnymi osobami, nie tylko z partnerem.

Bliskość zmienia ten obraz. W analizie DePaulo i Kashy z 1998 roku badani przez tydzień notowali rozmowy i kłamstwa: osobom bliskim mówili mniej kłamstw na jedną rozmowę i czuli się przy tym gorzej. Wobec przyjaciół częściej padały kłamstwa altruistyczne niż samolubne, a kłamstwa wobec bliskich częściej wychodziły na jaw.

Badacze rozwijający teorię domyślnej prawdy zwracają uwagę na jeszcze jedną prawidłowość: niewielu ludzi mówi większość kłamstw, a większość kłamie rzadziej niż wynosi średnia. Potwierdziło ją między innymi badanie studentów w Japonii z 2021 roku. Wynik opisuje grupy, więc nie mówi nic o konkretnym partnerze, ale pokazuje, że średnia „kilka kłamstw dziennie” nie dotyczy każdego.

Kłamstwo o przewinieniu i przemilczenie

Kłamstwo o przewinieniu to osobna kategoria. We wstępie do metaanalizy z 2003 roku DePaulo i współpracownicy przypominają, że poważnych kłamstw jest znacznie mniej niż drobnych. Większość z nich ukrywa przewinienie – od drobnej nieuczciwości po głęboką zdradę zaufania, taką jak romans. Ta sama praca wykazała, że sygnały kłamstwa są wyraźniejsze, gdy kłamstwo dotyczy przewinienia. Wyraźniejsze nie znaczy jednak wiarygodne, co dobrze widać na wynikach dla poszczególnych zachowań.

Najtrudniej uchwycić przemilczenie, bo nie pada w nim żadne fałszywe zdanie. Zespół Novotnego zauważa, że przyłapanie partnera z kimś w sypialni to w istocie wykrycie kłamstwa przez zatajenie, w którym nic nie zostało powiedziane, zwłaszcza gdy wierność była w związku zakładana. Takie kłamstwo wychodzi na jaw przez fakty, a nie przez rozmowę.

Oznaki kłamstwa w związku – co pokazują badania

Oznaki kłamstwa w związku, opisywane w poradnikach i na forach, rzadko mają oparcie w badaniach. Ta sama metaanaliza z 2003 roku zebrała wyniki dla 158 sygnałów i wykazała, że wiele zachowań nie wiąże się z kłamstwem wcale albo tylko słabo. Kłamcy wypadali średnio jako mniej otwarci i bardziej spięci, a ich opowieści jako mniej przekonujące. Były to jednak różnice statystyczne między grupami, a nie test, który da się zastosować do jednej osoby.

10 oznak kłamstwa pod lupą metaanalizy

Poniżej dziesięć popularnych przekonań o tym, po czym poznać, że ktoś kłamie, wraz z wynikami metaanalizy DePaulo i in. To ocena przekonań, a nie lista sposobów na rozpoznanie kłamcy.

Popularne przekonanie Wynik metaanalizy Co to znaczy w związku
Kłamca unika wzroku kontakt wzrokowy bez związku z kłamstwem, efekt niemal zerowy w 32 pomiarach spojrzenie w bok nie świadczy o kłamstwie, a patrzenie w oczy o szczerości
Kłamca częściej mruga mruganie bez istotnego związku częste mruganie nie jest sygnałem
Kłamca dotyka twarzy i się wierci dotykanie siebie bez związku, wiercenie się ogólnie słabo powiązane nerwowe ruchy nie przesądzają o kłamstwie
Kłamca gestykuluje nerwowo ruchy rąk bez związku gesty nie są wskazówką
Kłamca zmienia pozycję ciała zmiany pozycji bez związku wiercenie się na krześle niczego nie przesądza
Kłamca uśmiecha się nerwowo uśmiech bez związku uśmiech nie jest wskazówką
Kłamca długo myśli przed odpowiedzią czas do odpowiedzi bez związku chwila namysłu nie jest sygnałem
Kłamca podaje za dużo szczegółów zbędne szczegóły bez związku, kłamcy podawali raczej mniej szczegółów liczy się, czy szczegóły dają się sprawdzić
Kłamca mówi wyższym, napiętym głosem wyższy ton i napięcie w głosie słabo powiązane słaby sygnał, łatwy do pomylenia ze zdenerwowaniem
Kłamca plącze się i poprawia kłamcy rzadziej się poprawiali i rzadziej przyznawali, że czegoś nie pamiętają (nieliczne badania) poprawki i „nie pamiętam” nie świadczą o kłamstwie

Autorzy podsumowali, że żaden pomiar patrzenia nie potwierdził przekonania, iż kłamca nie patrzy rozmówcy w oczy. Bond i DePaulo zauważyli z kolei, że ludzie sprawiają wrażenie nieszczerych, gdy bardzo zależy im na tym, żeby im uwierzono, a tak bywa choćby w rozmowie pod presją oskarżenia.

Dlaczego intuicja zawodzi?

W metaanalizie z 2006 roku Bond i DePaulo zebrali wyniki badań z 206 publikacji, w których uczestnicy oceniali w czasie rzeczywistym, bez szkolenia i specjalnych narzędzi, czy rozmówca kłamie. Średnio mieli rację w 54% ocen, przy czym kłamstwo rozpoznawali w 47% przypadków, a prawdę w 61%. Ta asymetria pasuje do innego wniosku tej pracy: ludzie są skłonni uznawać rozmówców za szczerych, a kłamstwa, które słyszą, oceniają trafniej niż te, które tylko widzą. Wynik opisuje uczestników badań w określonych warunkach, a nie trafność oceny własnego partnera.

Przekonanie, że kłamca odwraca wzrok, jest przy tym niemal powszechne. Global Deception Research Team zbadał w 2006 roku stereotypy o kłamcach w 75 krajach i 43 językach i właśnie ten okazał się dominujący. Metaanaliza Hartwig i Bonda z 2011 roku pokazała jednak, że ludzie rzadko kierują się złymi sygnałami, a niska trafność wynika głównie ze słabości samych sygnałów kłamstwa w zachowaniu.

Do podobnego wniosku doszedł przegląd Vrija, Hartwig i Granhaga z 2019 roku: odkryte dotąd niewerbalne sygnały kłamstwa są słabe i zawodne, a błędne przekonania na ich temat wyjątkowo trudno obalić. Z tego samego powodu ostrożności wymaga wariograf, który rejestruje reakcje organizmu, a nie samo kłamstwo, co szerzej opisuje tekst o tym, co naprawdę mierzy wariograf.

Jak kłamstwa naprawdę wychodzą na jaw

Wcześniejsze badania sugerowały, że prawdziwe kłamstwa odkrywa się dzięki twardym dowodom, takim jak ślady materialne albo przyznanie się, a nie dzięki sygnałom niewerbalnym. Zespół Novotnego w pracy z 2018 roku uzupełnił ten obraz. Badani pytani o to, co wzbudziło ich podejrzenie, wskazywali zachowanie istotnie częściej niż ci, których pytano, jak kłamstwo odkryli. Zachowanie bywa źródłem podejrzeń, ale ponowna analiza tych danych, którą w 2019 roku przeprowadzili Masip i Sánchez, nie potwierdziła, by było ich głównym źródłem. Potwierdziła za to, że kłamstwa częściej odkrywa się dzięki informacjom spoza zachowania, takim jak ślady materialne, wiadomości od osób trzecich czy przyznanie się. Samo podejrzenie nie dowodzi kłamstwa.

Przegląd badań nad werbalnym wykrywaniem kłamstwa (Vrij i in., 2022) opisuje też podejście weryfikowalności. Wychodzi ono od dylematu kłamcy, który chce opowiedzieć dużo, żeby brzmieć wiarygodnie, a jednocześnie boi się szczegółów, które ktoś mógłby sprawdzić. Sprawdzalne są czynności wykonane z osobą wymienioną z imienia albo w jej obecności, utrwalone na nagraniu lub zdjęciu oraz te, które zostawiają ślad cyfrowy, jak połączenie, albo materialny, jak paragon.

Przytoczona w przeglądzie metaanaliza 14 badań wykazała, że osoby kłamiące zwykle podają mniej takich szczegółów niż osoby szczere. Różnica rośnie, gdy rozmówca wprost poprosi o szczegóły, które da się sprawdzić. Te wyniki pochodzą z badań nad przesłuchaniami i nie rozstrzygają o uczciwości konkretnego partnera, wskazują jednak kierunek: odpowiedzi trzeba szukać w faktach, które można potwierdzić.

Mimika nie wystarcza do oceny szczerości. Treść opowieści może wskazać fakty, które da się niezależnie sprawdzić. Zamiast wpatrywać się w partnera, lepiej słuchać, czy jego relacja zawiera elementy do sprawdzenia, takie jak imię znajomego, nazwa lokalu czy godzina pociągu. Ani brak szczegółów, ani zmiana opowieści nie przesądzają o kłamstwie. Przy wyraźnej sprzeczności można poprosić o wyjaśnienie i porównać relację z dostępnymi faktami.

Jak reagować na kłamstwa partnera?

Reakcja zależy od tego, jakie kłamstwo wyszło na jaw i czy rozmowa jest bezpieczna. Przy obawie przed agresją partnera pierwszym krokiem nie jest konfrontacja, tylko wsparcie, opisane w podsekcji niżej.

Rozmowa krok po kroku

  1. Oddzielenie pojedynczego kłamstwa od wzorca. Jedno „byłem w pracy”, które okazało się wyjściem ze znajomymi, to co innego niż wersje zmieniające się co tydzień. Pomaga notatnik z datami i tym, co dokładnie padło, opisany w poradniku podejrzewam zdradę – od czego zacząć.
  2. Rozmowa o faktach, nie o mowie ciała. Zdanie „widzę po oczach, że kłamiesz” nie ma oparcia w badaniach i zamyka rozmowę, a zdanie o konkretnej sprzeczności daje partnerowi szansę, żeby się do niej odnieść.
  3. Pytania otwarte i prośba o szczegóły. Spokojne „opowiedz, jak to było” zostawia miejsce na wyjaśnienie, także na pomyłkę, która kłamstwem nie jest.
  4. Mówienie o skutkach, nie o charakterze. „Po tej sytuacji trudno mi ci ufać” prowadzi gdzie indziej niż „jesteś kłamcą”, bo dotyczy zdarzenia, a nie oceny człowieka.
  5. Granice i decyzja. Nie trzeba dowodzić kłamstwa, żeby powiedzieć, czego się potrzebuje, by wróciło poczucie bezpieczeństwa. Pomóc może psycholog albo terapeuta par, z którym łatwiej ocenić, czy zaufanie da się odbudować.

Gdy partner przyzna się do kłamstwa albo zaprzecza

Przyznanie się partnera do kłamstwa nie zamyka sprawy, tylko otwiera kolejną decyzję. Jedni zostają w związku na nowych warunkach, na przykład większej jawności w sprawach pieniędzy, inni potrzebują czasu osobno, a jeszcze inni kończą relację. Każda z tych dróg jest uprawniona, a o wyborze nie przesądza to, czy kłamstwo da się formalnie udowodnić.

Gdy partner zaprzecza mimo wyraźnych sprzeczności, kusi, żeby przejrzeć jego telefon albo zalogować się na jego konto. Takie działanie niesie ryzyko prawne, które opisuje tekst o tym, czym grozi sprawdzanie telefonu partnera. Bezpieczniejsze jest uporządkowanie tego, co już wiadomo, i decyzja, czy fakty ustali rozmowa, czas, czy ktoś z zewnątrz.

Kiedy kłamstwa są częścią przemocy psychicznej

Kłamstwa bywają elementem przemocy psychicznej, gdy łączą się z poniżaniem, kontrolą albo odcinaniem od bliskich. Serwis gov.pl opisuje przemoc psychiczną jako sytuację, w której ktoś obraża, wyzywa, poniża, nie pozwala na kontakt z bliskimi, kontroluje działania drugiej osoby albo stale ją krytykuje. Wtedy pierwszeństwo ma bezpieczeństwo i indywidualne wsparcie specjalisty, a nie konfrontacja ani wspólna terapia.

Telefon zaufania „Niebieska Linia” działa pod bezpłatnym numerem 800 120 002, czynnym całą dobę, a konsultanci podpowiadają, co zrobić w danej sytuacji. Niebieska Linia nie jest jednak numerem alarmowym, więc gdy czyjeś zdrowie lub życie jest bezpośrednio zagrożone, trzeba dzwonić pod 112 lub 997.

Kiedy kłamstwo bywa sygnałem zdrady i kiedy sprawdzić fakty?

Kłamstwo może być sygnałem zdrady, gdy dotyczy czasu, miejsca, osób i pieniędzy oraz powtarza się w podobnych sytuacjach. Informacje o czasie, miejscu, osobach i wydatkach można czasem porównać z dostępnymi faktami. Badania nad sprawdzalnymi szczegółami nie dowodzą, że sprzeczności oznaczają zdradę. Uwagę zwraca natomiast wersja wydarzeń, z której przy każdym pytaniu znika ktoś, kto mógłby ją potwierdzić. Sygnałem bywa też zbieg kłamstw ze zmianą codziennych nawyków – takie zmiany opisuje wpis o nietypowych objawach zdrady, a granicę między bliskością a zdradą emocjonalną osobny tekst.

Gdy rozmowa nie przynosi odpowiedzi, a stawka jest wysoka, na przykład decyzja o związku, sprawa rozwodowa albo wspólne pieniądze, fakty może ustalić detektyw. Biuro prowadzące wykrywanie zdrad nie ocenia mimiki partnera, tylko sprawdza to, czego dotyczyło kłamstwo: gdzie partner był, z kim i kiedy. Detektyw powinien działać zgodnie z prawem, a wynik obserwacji nie zawsze rozstrzyga podejrzenie, bo może też potwierdzić wersję partnera. Do rozmowy z biurem przydają się notatki z datami, opis tego, co partner mówił, i to, co już wiadomo z innych źródeł. Ważny jest też cel: spokój własny wymaga innego materiału niż sprawa w sądzie, którą opisuje tekst o tym, jakie dowody dopuści sąd. Inną drogą jest test wierności, czyli kontrolowany scenariusz, w którym tester nawiązuje kontakt z partnerem i obserwuje jego reakcję. Zakres legalnej pracy biura opisuje tekst o tym, co może, a czego nie może prywatny detektyw, a orientacyjne stawki zawiera cennik usług detektywistycznych.

Przewijanie do góry